Özet: DEHB yalnızca dikkat dağınıklığı veya ertelemeyle sınırlı değildir; birçok yetişkin için en yıpratıcı alan, duyguların çok hızlı ve çok yoğun yaşanmasıdır. Duygu düzenleme güçlüğü, tetikleyicilere verilen aşırı tepkiler, sonrasında gelen utanç ve toparlanma zorluğuyla günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyebilir.
DEHB teşhisi konuşulurken genellikle dikkat eksikliği, erteleme ve unutkanlık öne çıkar. Ancak birçok yetişkin DEHB’li için hayatı en çok zorlayan şey, anahtarları unutmak değil, içeride yaşanan öngörülemez ve yoğun duygusal dalgalanmalardır. Öfke, hayal kırıklığı, coşku ya da utanç; hepsi bir anda yükselip bütün günü etkileyebilir.
Tıpta buna duygu düzenleme güçlüğü denir. Resmî tanı kriterlerinde her zaman merkezde yer almasa da, birçok kişi için DEHB’nin en yıkıcı yönlerinden biridir. Bu durum sizin dramatik, alıngan ya da şımarık olduğunuz anlamına gelmez. Daha çok, beynin duygusal fren sisteminin yeterince hızlı devreye girememesiyle ilgilidir.
DEHB’li bir beyinde duygular çoğu zaman ara tonlar olmadan yaşanır. Sanki ses ayarı ya çok kısık ya da sonuna kadar açıktır. Nörotipik birinin kısa süreli can sıkıntısı olarak yaşayabileceği bir olay, DEHB’li biri için saatler süren yoğun bir öfkeye, çökkünlüğe ya da utanca dönüşebilir.
Bu tablo bazen başka ruh sağlığı durumlarıyla karıştırılabilir. Ancak DEHB’de duygusal patlamalar çoğunlukla belirli bir tetikleyiciye verilen hızlı ve yoğun tepkiler şeklinde ortaya çıkar. Eleştiri, hayal kırıklığı ya da ani plan değişikliği gibi durumlar fırtınayı başlatabilir; ardından da çoğu zaman derin bir utanç gelir.
Duygu düzenleme güçlüğü nasıl görünür?
Duygu düzenleme sorunu, dışarıdan bakıldığında “abartı” gibi etiketlenebilir. Oysa içeriden yaşanan deneyim çok daha yoğundur.
- Küçük aksiliklerin büyümesi: Sabah kahve makinesinin bozulması gibi ufak bir olayın, bütün günün enerjisini sıfırlaması.
- Mikro tetikleyicilerle öfke patlamaları: Sakız sesi, ufak bir eleştiri ya da beklenmedik bir yorum karşısında ani ve yakıcı bir öfke yaşanması.
- Ruminasyon: Bitmiş bir tartışmayı günler sonra bile zihinde tekrar tekrar yaşayıp aynı duyguyu bedende yeniden hissetmek.
- Coşkunun taşması: Yeni bir hobiye, projeye ya da ilişkiye çok hızlı ve çok yoğun bağlanmak.
- Utanç ve özür döngüsü: Patlamadan hemen sonra “Yine abarttım” diyerek kendinizi günlerce suçlamak.
- Başkalarının duygularını emmek: Ortamdaki stresin ya da gerginliğin anında kendi sinir sisteminize geçmesi.
Duygular neden bu kadar yoğun yaşanır?
Bu yoğunluğu anlamak için beynin duygusal alarm sistemiyle fren sistemi arasındaki ilişkiye bakmak gerekir. Sorun, duygunun varlığı değil; duyguyu düzenleyen sistemin yeterince hızlı devreye girememesidir.
Amigdala korsanlığı nedir?
Amigdala, beynin tehditleri algılayan ve duygusal alarmı başlatan bölgesidir. Prefrontal korteks ise mantık, frenleme ve sakinleşme süreçlerinde rol oynar. Nörotipik bir beyinde bu iki sistem daha dengeli çalışırken, DEHB’de bu geçiş daha zor olabilir.
Bir tetikleyici olduğunda amigdala çok hızlı devreye girebilir. Prefrontal korteks ise aynı hızda yetişemediğinde, duygu mantıksal filtreden geçmeden tüm sistemi ele geçirmiş gibi hissedilir. Bu yüzden kriz anında “Sakin ol” demek çoğu zaman tek başına işe yaramaz.
Çalışma belleği neden önemlidir?
Çalışma belleği, o anda akılda tutulan bilgileri yönetmeye yarar. DEHB’de bu alan zorlandığında, beyin aynı anda hem mevcut duyguyu hem de daha geniş bağlamı taşımakta güçlük çekebilir.
Örneğin bir tartışma sırasında sadece o anki öfke görünür hâle gelebilir. Geçmişteki olumlu deneyimler ya da biraz sonra yaşanacak sonuçlar geri planda kalır. Bu da o duygunun tek gerçeklik gibi hissedilmesine yol açabilir.
Reddedilme hassasiyeti neden bu kadar sarsıcı olabilir?
Duygu düzenleme güçlüğünün en yıpratıcı görünümlerinden biri, reddedilme hassasiyeti ile ilişkilidir. Gerçek ya da zihinde büyütülmüş bir eleştiri, bedende çok güçlü bir çöküş hissi yaratabilir.
Başkası için sıradan bir geri bildirim olan bir cümle, DEHB’li biri için “Yetersizim” mesajına dönüşebilir. Bu konu sizin için tanıdıksa, reddedilme hassasiyetiyle ilgili rehberler daha derin bir çerçeve sunabilir.
Duygu düzenleme güçlüğü ile başa çıkmak için ne yapabilirsiniz?
Duyguları tamamen kontrol etmek mümkün olmayabilir. Ancak duygu dalgası geldiğinde düşmemek için sonradan destek noktaları kurabilirsiniz.
- 90 saniye kuralını deneyin: Duygu yükseldiğinde hemen tepki vermek yerine kısa bir süre sadece bedensel hislere odaklanın. Amaç, düşünceyle yangını büyütmeden ilk yoğun dalganın geçmesine alan açmaktır.
- Önce bedeni sakinleştirin: Soğuk suyla yüz yıkamak, ortamdan kısa süreliğine çıkmak ya da nefesi yavaşlatmak gibi fiziksel yöntemler kriz anında daha erişilebilir olabilir.
- Duyguyu isimlendirin: “Ben öfkeliyim” yerine, “Şu an yoğun bir öfke yaşıyorum” demek araya küçük ama önemli bir mesafe koyabilir. Siz duygunun kendisi değilsiniz.
- Temel ihtiyaçları kontrol edin: Açlık, yalnızlık, yorgunluk ya da uzun süredir birikmiş stres, duygusal eşiği ciddi biçimde düşürebilir.
- Kritik mesajları erteleyin: Tetiklendiğiniz anda mesaj atmak, e-posta göndermek ya da ilişkiyle ilgili büyük karar vermek yerine kendinize zaman tanıyın.
- Beceri temelli destek alın: Duygu düzenleme becerileri üzerine çalışan yaklaşımlar ve bir psikolog ya da psikolojik danışmanla yürütülen danışmanlık süreci faydalı olabilir.
Ne zaman destek aramak iyi bir fikir olabilir?
Eğer duygusal patlamalar ilişkilerinizi, işlevselliğinizi ya da kendilik algınızı düzenli olarak zorluyorsa, tek başınıza baş etmeye çalışmak yerine destek aramanız iyi bir adım olabilir. Özellikle sık utanç döngüsü, yoğun öfke, ani kopuşlar ya da günler süren zihinsel takılmalar yaşıyorsanız, bir DEHB uzmanı, psikolog veya psikolojik danışmanla çalışmak süreci daha yönetilebilir hâle getirebilir.
İyi haber: Duygu düzenleme güçlüğü kişilik kusuru değildir. Doğru farkındalık, uygun beceriler ve sürdürülebilir destekle bu yoğunluğu daha iyi tanımak ve yönetmek mümkündür.